200 jaar België (1830–2030)

Henri Pirenne (1862–1935) was de Gentse historicus die België met zijn zevendelige Histoire de Belgique (1900–1932) een samenhangend verleden gaf, eeuwen ouder dan 1830. Tijdens de Eerste Wereldoorlog schreef hij als gedeporteerde, zonder archief, een geschiedenis van Europa. Zijn werk toont dat een historisch verhaal niet 'waar' wordt door zekerheid, maar door methode: bronkritiek, eerlijkheid over wat je niet weet en de bereidheid om je eigen verhaal te herzien.

Paul-Henri Spaak (1899–1972) was de Belgische socialist en minister van Buitenlandse Zaken die tussen 1955 en 1957 de onderhandelingen over een gemeenschappelijke Europese markt leidde. Het Verdrag van Rome is het verdrag dat op 25 maart 1957 de Europese Economische Gemeenschap (EEG) en Euratom oprichtte. Spaaks naam staat bovenaan de lijst van ondertekenaars: een klein land bleek een ideale bouwmeester, net omdat niemand het vreesde.

De bevrijding van Brussel was het einde van ruim vier jaar Duitse bezetting van de hoofdstad. Op zondagavond 3 september 1944, kort voor 20 uur, reden de eerste tanks van de Britse Guards Armoured Division de stad binnen, terwijl het Justitiepaleis nog brandde. De vreugde was enorm, maar de eerste weken van vrijheid toonden ook hoe dun de lijn is tussen recht en wraak.

Constant Permeke (1886–1952) woonde van 1909 tot 1912 in Sint-Martens-Latem, maar vond daar zijn eigen stijl nog niet: hij schilderde toen onder invloed van het luminisme van Emile Claus. Zijn zware, onopgesmukte boeren en vissers ontstonden pas na de Eerste Wereldoorlog, in Engeland, Oostende en vanaf 1929 in Jabbeke. Het Vlaams expressionisme, waarvan Permeke het boegbeeld werd, is een kunststroming uit de jaren 1920 die het landelijke leven schildert in donkere aardkleuren en vereenvoudigde, massieve vormen.

De zaak-Popelin was de rechtszaak van 1888–1889 waarin het hof van beroep van Brussel en daarna het Hof van Cassatie weigerden Marie Popelin toe te laten tot de eed van advocaat. Popelin was de eerste vrouw in België met een doctoraat in de rechten, en geen enkele wet sloot vrouwen uit van de balie. De rechters weigerden toch, op grond van traditie en de 'natuur' van de vrouw.

La Muette de Portici is een opera uit 1828 van de Franse componist Daniel Auber over een volksopstand in Napels. Na een voorstelling in de Brusselse Muntschouwburg op 25 augustus 1830 trok het publiek de straat op en begon het oproer dat uitmondde in de Belgische onafhankelijkheid. Toch ontketende de opera die revolutie niet per ongeluk: de woede bestond al, en de datum was vooraf aangekondigd.

Op 20 augustus 1914 trok het Duitse leger Brussel binnen zonder dat er één schot viel. Burgemeester Adolphe Max (1869–1939), een liberaal, liet de hoofdstad bewust niet verdedigen om een bloedbad te vermijden. De Duitse bezetting van Brussel duurde van 20 augustus 1914 tot november 1918. Max' overgave was geen onderwerping: vijf weken later werd hij gearresteerd omdat hij de bezetter bleef weerstaan.

Adolphe Quetelet (1796–1874) was een Gentse wiskundige, astronoom en statisticus die in 1835 de 'gemiddelde mens' (l'homme moyen) introduceerde. De gemiddelde mens is een fictief persoon wiens kenmerken het gemiddelde zijn van alle metingen in een bevolking. Met dat idee legde Quetelet de basis van de sociale statistiek en van de latere BMI, maar hij maakte het gemiddelde ook tot een maatstaf waaraan individuen werden afgemeten.

Vrij onderzoek is het principe dat elke opvatting getoetst mag worden aan rede en bewijs, zonder dat een kerk of een staat het laatste woord heeft. Op 20 november 1834 openden de Brusselse advocaat Pierre-Théodore Verhaegen (1796–1862), samen met Auguste Baron, de Université libre de Belgique: de voorloper van de ULB en de VUB, en een liberaal antwoord op de katholieke universiteit die de bisschoppen dat jaar in Mechelen stichtten. Het woord ‘vrij onderzoek’ zelf gebruikte Verhaegen pas twintig jaar later.

James Ensor (1860–1949) was een Oostendse schilder en graficus die carnavalsmaskers uit de souvenirwinkel van zijn familie gebruikte om de samenleving te ontmaskeren. Een masker was voor hem geen vermomming, maar een vergrootglas: het toont wat een beleefd gezicht verbergt, zoals kuddegedrag, dogma en schijnheiligheid. Zijn hoofdwerk, getiteld De intrede van Christus in Brussel in 1889 (1888), werd pas in 1929 openbaar tentoongesteld.

Het Duitse ultimatum aan België was een eis van 2 augustus 1914, met een termijn van twaalf uur: laat het Duitse leger vrij door naar Frankrijk, of word behandeld als vijand. Koning Albert I en zijn regering weigerden in de nacht van 2 op 3 augustus, en op 4 augustus viel Duitsland het land binnen. Dat ‘nee’ kostte België duizenden burgerdoden, een miljoen vluchtelingen en vier jaar bezetting, en maakte van een klein neutraal land het symbool van recht tegenover macht.

De Belgische revolutie van 1830 werd een blijvende staat, omdat haar leiders de improvisatie van de straat binnen enkele maanden omzetten in regels: een verkozen Nationaal Congres en de grondwet van 7 februari 1831. De Septemberdagen waren de straatgevechten van 23 tot 26 september 1830, waarin Brusselse opstandelingen en vrijwilligers het Nederlandse leger uit de stad verdreven. Een van de mannen die de opstand daarna een regering gaf, de Luikse advocaat Charles Rogier, was op de eerste ochtend van die gevechten zelf gevlucht.