La Muette de Portici: de opera die België deed opstaan

La Muette de Portici is een opera uit 1828 van de Franse componist Daniel Auber over een volksopstand in Napels. Na een voorstelling in de Brusselse Muntschouwburg op 25 augustus 1830 trok het publiek de straat op en begon het oproer dat uitmondde in de Belgische onafhankelijkheid. Toch ontketende de opera die revolutie niet per ongeluk: de woede bestond al, en de datum was vooraf aangekondigd.

Twee mannen staan op een geschilderd strand bij Napels. De ene is de visser Masaniello, de andere zijn vriend Pietro. Ze zingen over de heilige liefde voor het vaderland. In de Brusselse Muntschouwburg blijft niemand nog stilzitten. Het is woensdag 25 augustus 1830. Tenor Jean-François Lafeuillade zingt Masaniello. Volgens een later opgetekend verslag barst het gejuich zo luid los dat de zangers het duet opnieuw moeten inzetten. In de loges zit de gegoede burgerij, op de staanplaatsen het gewone volk. Buiten, op het Muntplein, wacht een menigte zonder kaartje. In de kazernes staan soldaten paraat, en enkele ordehandhavers houden de zaal in het oog. De opera is nog niet gedaan. Toch loopt de zaal leeg: de straat op, de geschiedenis in.

La Muette de Portici en de Belgische Revolutie van 1830

La Muette de Portici (‘De stomme van Portici’) is een grand opéra van Daniel Auber, in 1828 voor het eerst opgevoerd in Parijs. De Brusselse voorstelling van 25 augustus 1830 geldt als de vonk van de Belgische Revolutie: de opstand waarmee de zuidelijke provincies zich losmaakten van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden van koning Willem I. De opera speelt in Napels in 1647. Masaniello leidt daar een volksopstand tegen het Spaanse gezag, nadat de zoon van de onderkoning zijn stomme zus, Fenella, heeft verleid en in de steek gelaten. Fenella zingt geen noot: een danseres speelt haar, met gebaren. Dat was nieuw, net als de massascènes, het grote koor en een Vesuvius die op het podium uitbarst.

Brussel kende het stuk al. Willem I woonde in 1829 zelf de Brusselse première bij. Maar na de Parijse Julirevolutie van eind juli 1830 werd er tijdens voorstellingen geroepen tegen het Hollandse bestuur. Volgens musicologe Sonia Slatin werd de opera daarop tijdelijk verboden, terwijl andere bronnen enkel spreken van een overwogen verbod. Voor 25 augustus kreeg La Muette in elk geval groen licht.

Brussel, augustus 1830: een stad vol brandstof

Het oproer van 25 augustus 1830 kwam niet uit het niets. Brussel zat vol politieke grieven, en de opstand was zelfs vooraf aangekondigd. Het zuiden telde ruim zestig procent van de bevolking, maar kreeg evenveel zetels in de Staten-Generaal als het noorden. Er waren klachten over de taalpolitiek, over processen tegen kritische journalisten en over minister van Justitie Cornelis van Maanen. Bovendien zochten katholieken en liberalen, vroeger tegenstanders, elkaar op tegen de koning. Die samenwerking heet het unionisme.

Willem I was geen sprookjestiran. Hij zag zichzelf als een verlicht vorst: hij stichtte universiteiten in Gent en Luik en investeerde in kanalen en industrie. Net daarom begreep hij niet waarom het zuiden morde. Zijn tragiek was die van veel hervormers: hij vergat te vragen of de mensen zo hervormd wilden worden. Eind augustus vierde Brussel de verjaardag van de koning en zijn vijftien jaar koningschap. Op muren en in strooibriefjes verscheen intussen een spottend programma: maandag 23 augustus vuurwerk, dinsdag 24 augustus verjaardag van de koning, woensdag 25 augustus revolutie. Het gezag schrapte een deel van de feestelijkheden. De opera bleef op het programma staan.

Jean-François Lafeuillade en de kreet ‘Aux armes!’

Wat er precies in de zaal gebeurde, weten we niet zeker. De bekendste versie draait om tenor Jean-François Lafeuillade en het duet ‘Amour sacré de la patrie’. In 1830 klonk dat duet als een pamflet. Masaniello zingt: ‘À mon pays je dois la vie, il me devra la liberté.’ Aan mijn land dank ik het leven; het zal mij zijn vrijheid danken. Volgens het verslag dat theaterhistoricus Lionel Renieu in 1928 publiceerde, was het hek van de dam toen Lafeuillade ‘Aux armes!’ (‘Te wapen!’) riep. Of die kreet in de tekst stond of dat Lafeuillade improviseerde, daarover verschillen de versies. Rechtstreekse ooggetuigenverslagen zijn er nauwelijks. Bovendien was de timing geen toeval. Volgens Slatin riep de oppositiekrant Courrier des Pays-Bas vooraf, in bedekte woorden, op om vóór het vijfde bedrijf te vertrekken.

Lafeuillade blijft het boeiendste personage, net omdat hij zo moeilijk te lezen is. Hij was een Franse zanger die elke avond een opstand speelde. De dag na het oproer sloot hij zich aan bij de burgerwacht, die de orde moest herstellen. En op 12 september zong hij in dezelfde Munt, volgens historicus Tom Verschaffel, de Brabançonne: het nieuwe strijdlied dat later het volkslied werd. Was Lafeuillade een overtuigd patriot, een acteur die zijn rol te ernstig nam, of een vakman die zong wat er gevraagd werd? De bronnen zwijgen. Zijn tegenstrijdigheid is die van 1830 zelf: tussen spel en ernst, tussen opstand en orde.

De nacht van 25 augustus 1830: van opera naar oproer

Na de voorstelling van La Muette trokken groepen door Brussel. Ze vielen het huis van minister Van Maanen aan, en de kantoren van Le National, de regeringsgezinde krant van Giorgio Libri-Bagnano. Het werd een nacht van rellen en plunderingen. Ze roofden voedingswinkels én wapenwinkels leeg, terwijl het leger besluiteloos toekeek. De Brusselse burgerij schrok. Zij wilde hervormingen, geen chaos. Daarom richtte ze de volgende dag een burgerwacht op, onder baron Emmanuel van der Linden d’Hoogvorst, om de oproerlingen te ontwapenen. Toch werd net die burgerwacht het centrum van het verzet tegen Willem I. Na de gevechten in het Brusselse Warandepark van 23 tot 26 september riep het Voorlopig Bewind, de tijdelijke regering van de opstandelingen, op 4 oktober 1830 de onafhankelijkheid uit.

Het vijfde bedrijf van La Muette: de afloop die niemand zag

Het publiek van 25 augustus 1830 zag het slot van La Muette de Portici niet. Daarin loopt de opstand slecht af. Masaniello weigert onschuldig bloed te vergieten. Daarom vergiftigen zijn eigen kameraden hem. Half waanzinnig sterft hij in de strijd, Fenella stort zich in de Vesuvius, en de edelen nemen Napels opnieuw in. Brussel had het stuk al gezien. Toch floot de zaal die avond het vijfde bedrijf weg. Ze nam uit de opera wat ze nodig had, een lied en een kreet, en liet de waarschuwing liggen. Dat is misschien de eerlijkste les van de avond. Kunst stuurt geen eenduidige boodschap. Een publiek kiest zelf wat het hoort.

Vrij onderzoek naar de mythe van 1830

Vanuit het principe van vrij onderzoek is het antwoord op de spanningsvraag helder: nee, kunst ontketende hier geen revolutie per ongeluk. La Muette de Portici gaf een zaal, een datum en een lied. Wie het oproer organiseerde, blijft een open vraag. Historici zijn het er niet over eens. Er circuleerden hardnekkige geruchten over burgers die het volk in herbergen opstookten en zelfs betaalden, maar voor een georganiseerde staatsgreep bestaat geen bewijs. Niemand eiste de actie ooit op. De mythe van de revolutionaire opera kwam het jonge België goed uit. Een land dat geboren wordt uit een aria klinkt edeler dan een land dat geboren wordt uit plunderingen. In 1835 schilderde Gustaf Wappers in opdracht van de nieuwe regering zijn ‘Episode uit de Septemberdagen van 1830’. Ook dat was kunst in dienst van een verhaal.

Kritisch denken betekent ook vragen wie er beter werd van 1830. De grondwet van 1831 wordt beschouwd als een van de meest vrije grondwetten van Europa. Ze garandeerde de vrijheid van drukpers, eredienst, onderwijs en vereniging, en verbood censuur voorgoed. Stemmen mocht echter slechts ongeveer één procent van de bevolking: mannen die genoeg belasting betaalden. Met andere woorden: de mensen die op 25 augustus de straat op stormden, kregen zelf geen stem. Hun woede schreef mee aan een grondwet die hen buitensloot. Vanuit het vrijzinnig-humanistische ideaal van gelijkwaardigheid is dat de schaduwzijde van een verder bewonderenswaardige vrijheidsgrondwet.

Van de Munt naar 2030: kunst, protest en vrijheid

De Brusselse Munt staat er nog, al werd het gebouw na een brand in 1855 grotendeels heropgebouwd. Alleen de portiek en enkele buitenmuren zijn uit 1830. De parallel met vandaag ligt voor de hand, maar het is een parallel, geen gelijkstelling. Overal ter wereld gebruiken betogers liederen, beelden en theater. En regimes die toneelstukken of songs verbieden, doen dat om dezelfde reden als het gezag in 1830: ze vrezen wat een zaal vol mensen ermee doet. De les van 1830 is dubbel. Censuur houdt woede die al bestaat niet tegen. Maar wie kunst enkel gebruikt als strijdkreet, hoort het vijfde bedrijf niet meer.

In 2030 viert België tweehonderd jaar. Welk lied zou vandaag een zaal doen opstaan? En zouden we blijven zitten tot het einde?

Veelgestelde vragen

Heeft een opera de Belgische Revolutie veroorzaakt?

Nee, niet op zichzelf. De voorstelling van La Muette de Portici op 25 augustus 1830 in de Brusselse Muntschouwburg was de vonk, niet de oorzaak. Politieke grieven tegen koning Willem I bestonden al, en strooibriefjes kondigden de ‘revolutie’ vooraf aan op 25 augustus. Vanuit vrij onderzoek bekeken is ‘de opera die een land maakte’ vooral een handige stichtingsmythe.

Wat is La Muette de Portici?

La Muette de Portici is een opera van de Franse componist Daniel Auber, met een libretto van Germain Delavigne en Eugène Scribe, voor het eerst opgevoerd in Parijs in 1828. Ze vertelt over de opstand van de Napolitaanse visser Masaniello tegen het Spaanse gezag in 1647. De titelrol, Masaniello’s stomme zus Fenella, wordt gespeeld door een danseres.

Waarom brak de Belgische Revolutie uit in 1830?

De Belgische Revolutie brak uit door opgestapelde grieven in de zuidelijke provincies van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. Het zuiden was ondervertegenwoordigd in de Staten-Generaal, er was onvrede over taalpolitiek en persvervolgingen, en katholieken en liberalen verenigden zich tegen koning Willem I. De Parijse Julirevolutie van 1830 gaf het laatste duwtje.

Wie was Jean-François Lafeuillade?

Jean-François Lafeuillade was de Franse tenor die op 25 augustus 1830 in de Brusselse Munt de rol van Masaniello zong. Volgens de bekendste versie riep hij tijdens het duet ‘Amour sacré de la patrie’ ‘Aux armes!’, al is niet zeker of hij improviseerde. Na het oproer sloot hij zich aan bij de burgerwacht, en op 12 september 1830 zong hij in de Munt de Brabançonne.

Wat gebeurde er op 25 augustus 1830 in Brussel?

Op 25 augustus 1830 stroomde het operapubliek de Muntschouwburg uit en trok het samen met een menigte door Brussel. Het huis van minister Van Maanen en de kantoren van de regeringsgezinde krant Le National werden aangevallen, en winkels werden geplunderd. De volgende dag richtte de burgerij een burgerwacht op, die later het verzet tegen Willem I leidde.

Hoe eindigt de opera La Muette de Portici?

La Muette de Portici eindigt tragisch. Masaniello wordt door zijn eigen kameraden vergiftigd en sterft in de strijd. Zijn zus Fenella springt in de Vesuvius, en de edelen heroveren Napels. Het Brusselse publiek van 25 augustus 1830 floot het vijfde bedrijf weg en zag dat slot niet.