Adolphe Max gaf Brussel over, maar nooit zijn oordeel

Op 20 augustus 1914 trok het Duitse leger Brussel binnen zonder dat er één schot viel. Burgemeester Adolphe Max (1869–1939), een liberaal, liet de hoofdstad bewust niet verdedigen om een bloedbad te vermijden. De Duitse bezetting van Brussel duurde van 20 augustus 1914 tot november 1918. Max' overgave was geen onderwerping: vijf weken later werd hij gearresteerd omdat hij de bezetter bleef weerstaan.

Het witte doek komt uit het stadhuis. Iemand heeft het daar haastig gevonden, en gemeentesecretaris Maurice Vauthier draagt het nu als vlag. Het is donderdagochtend 20 augustus 1914. Burgemeester Adolphe Max gaat met de schepenen Steens en Jacqmain de Duitse voorhoede tegemoet op de Leuvensesteenweg. Max is 44 jaar. Hij is advocaat, oud-journalist en sinds 1909 burgemeester van Brussel. Tegenover de Duitse officieren weigert hij Duits te spreken. Dan doet hij een verzoek dat bijna naïef klinkt: hij wil keizer Wilhelm II een telegram sturen, want de keizer was in 1910 nog te gast in Brussel.

Het telegram verandert niets. In de vroege namiddag staat Max op het Daillyplein in Schaarbeek. Een Duitse generaal steekt hem de hand toe. Max laat zijn hand hangen: « Je ne puis accepter de vous serrer la main » (ik kan niet aanvaarden u de hand te drukken). Dan begint de mars. Urenlang trekken de soldaten, wagens en kanonnen in de pas door de straten terwijl ze zingen. Langs de route zijn de cafés dicht, op bevel van de burgemeester. Brussel kijkt en zwijgt.

Brussel, 19 augustus 1914: een hoofdstad zonder verdediging

Op 19 augustus 1914 liet burgemeester Adolphe Max de verdediging van Brussel ontmantelen: hij liet de loopgraven dichtgooien, de barricades afbreken en de Burgerwacht naar huis sturen. De Burgerwacht (Garde civique) was een gewapende burgermilitie die de openbare orde bewaakte. Eén schot uit een raam kon volstaan voor een Duitse wraakactie. Gewapend verzet was ook zinloos. Het Belgische leger had zich al teruggetrokken op de vesting Antwerpen. De hoofdstad stond er alleen voor, tegenover een van de sterkste legers ter wereld. Diezelfde dag liet Max affiches aanplakken. Hij vroeg de Brusselaars om geweldloos te blijven en het vertrouwen te behouden. En hij deed een belofte: zolang hij leefde en vrij was, zou hij uit alle macht opkomen voor de rechten en de waardigheid van zijn medeburgers.

Andenne en Leuven, augustus 1914: het lot van andere steden

Op 20 augustus 1914, de dag van de intocht in Brussel, vielen in Andenne zo'n tweehonderd burgerslachtoffers door Duitse troepen. Twee dagen later volgde Tamines, daarna Dinant. Vanaf 25 augustus ging de binnenstad van Leuven in vlammen op. Adolphe Max kon op die donderdag niet weten wat Leuven te wachten stond. De lezer weet het wel. Niemand kan bewijzen wat er in Brussel gebeurd was zonder zijn keuze. Wel staat vast dat de hoofdstad de bezetter geen enkel voorwendsel gaf. De Duitse soldaten waren geen monsters uit een sprookje. Velen geloofden oprecht dat burgers vanuit huizen op hen schoten, de zogenaamde vrijschutters of francs-tireurs. De historici John Horne en Alan Kramer toonden aan dat die dreiging grotendeels ingebeeld was. Het leger maakte van die angst echter een systeem: een hele gemeenschap boette voor een vermoeden.

Adolphe Max verzet zich met affiches en afspraken

Adolphe Max verzette zich tegen de Duitse bezetter niet met wapens, maar met affiches, afspraken en weigeringen. Op 20 augustus sloot hij met de Duitse legerleiding een akkoord over de doortocht en het verblijf van de troepen. Vanaf dan hield hij de bezetter aan zijn eigen woord. De eisen waren meteen fors. Voor de eerste dag alleen eiste het leger 18.000 kilo brood en 10.000 kilo vlees, en de stad kreeg een oorlogsschatting van 50 miljoen frank opgelegd. Max liet noteren dat hij enkel onder dwang toegaf. Op 24 augustus dwong hij af dat opeisingen binnen acht dagen betaald moesten worden. Max koos zijn gevechten zorgvuldig. De Belgische en de Brusselse vlag bleven aan het stadhuis wapperen. Toen de bezetter wilde dat hij de driekleur aan de Brusselse gevels verbood, weigerde hij dat verbod zelf af te kondigen.

De arrestatie van Adolphe Max op 26 september 1914

Adolphe Max werd op 26 september 1914 gearresteerd, omdat hij de betaling van de oorlogsschatting had stopgezet. Het Duitse bestuur had eerst zelf zijn afspraken gebroken en de betaling van de opeisingsbonnen opgeschort. Max antwoordde met dezelfde munt: geen woord, geen geld. De Duitse militaire gouverneur liet daarop een bericht aanplakken. Max was volgens dat bericht zijn verplichtingen niet nagekomen en zat nu in "eervolle hechtenis" in een vesting. Die vesting was eerst Namen en daarna Glatz in Silezië, waar hij een jaar in eenzame opsluiting zat. Later volgden Celle en Goslar. Op 13 november 1918, twee dagen na de wapenstilstand, verliet Max zonder toestemming Goslar. Op 17 november onthaalde Brussel hem als een held. Hij bleef burgemeester tot zijn dood in 1939.

Vrij onderzoek: het principe achter het verzet van Adolphe Max

Vrij onderzoek is het principe dat je geen gezag aanvaardt zonder het zelf kritisch te toetsen, en dat je je oordeel onafhankelijk vormt. Vanuit dat vrijzinnig-humanistische principe gelezen, was de overgave van Adolphe Max een vorm van verzet. Hij gaf de stad over, maar nooit zijn oordeel. Max studeerde rechten aan de Vrije Universiteit van Brussel, die het vrij onderzoek in 1894 in haar statuten schreef. In november 1909, enkele weken voor Max burgemeester werd, vatte de Franse wiskundige Henri Poincaré dat principe aan diezelfde universiteit samen: "Het denken mag zich nooit onderwerpen."

Max paste deze gedachte toe op het concept van macht. Hij erkende de Duitse overmacht als een feit, maar nooit als een recht. Een leger kon hem dwingen de stad te openen, maar niet om dat rechtvaardig te noemen. Daarin zit ook een humanistische keuze. Max plaatste concrete mensenlevens boven een abstracte eer. Een heldhaftige verdediging had mooi gestaan in de geschiedenisboeken, maar burgers hadden ze met hun leven betaald. Medemenselijkheid woog zwaarder dan het gebaar.

Waarom Adolphe Max geen eenvoudige held is

Adolphe Max is geen eenvoudige held, want zijn eerste affiches vroegen de Brusselaars om de bezetter te gehoorzamen. Hij beloofde zelfs de veiligheid van de ingekwartierde Duitse troepen. Wie alleen die affiches leest, ziet een meegaande burgemeester. Het verschil zit in wat hij weigerde: zijn handtekening onder onrecht. Ook later bleef Max een mens, geen standbeeld. In de Vlaamse Beweging gold hij als een burgemeester met weinig oog voor Vlaamse eisen in de hoofdstad. En al in 1914 verscheen zijn gezicht op herdenkingsmedailles. De mens werd een symbool, en ook symbolen verdienen een kritische blik.

Van Brussel 1914 tot Melitopol 2022: burgemeesters onder bezetting

Adolphe Max en Ivan Fedorov, de burgemeester van het Oekraïense Melitopol, liggen meer dan een eeuw uit elkaar, maar ze stonden voor een vergelijkbare keuze. In maart 2022 ontvoerden Russische troepen Fedorov, nadat hij weigerde mee te werken met de bezetter. Dat is een parallel, geen gelijkstelling: de omstandigheden verschillen sterk. Wat beide verhalen tonen, is dat verzet niet altijd met wapens begint. Soms begint het met een burgemeester die blijft, tekent wat moet en weigert wat niet mag. Die moed is stiller, maar daarom niet kleiner.

Wanneer is meegaan verstandig, en wanneer wordt het medeplichtigheid? Adolphe Max legde die grens niet bij de stadspoort, maar bij zijn geweten. Waar zou jij hem leggen?

Veelgestelde vragen over Adolphe Max en de bezetting van Brussel

Was de overgave van Brussel in 1914 een daad van verzet?

Vanuit een vrijzinnig-humanistische lezing wel: burgemeester Adolphe Max gaf Brussel op 20 augustus 1914 over om burgerslachtoffers te vermijden, maar onderwierp zijn oordeel nooit aan de bezetter. Dat is een interpretatie. Feitelijk staat vast dat Brussel zonder gevecht werd bezet en dat Max vijf weken later werd gearresteerd.

Wie was Adolphe Max?

Adolphe Max (1869–1939) was een liberale politicus en van 1909 tot 1939 burgemeester van Brussel. Hij werd een symbool van burgerlijk verzet tijdens de Eerste Wereldoorlog. De Duitse bezetter hield hem van september 1914 tot november 1918 gevangen, onder meer in Glatz, Celle en Goslar.

Waarom werd Brussel in 1914 niet verdedigd?

Brussel werd niet verdedigd, omdat het Belgische leger zich had teruggetrokken op Antwerpen en de stad militair geen kans maakte. Burgemeester Adolphe Max liet op 19 augustus 1914 loopgraven dichtgooien, barricades afbreken en de Burgerwacht naar huis sturen om botsingen tussen Duitse troepen en burgers te vermijden.

Hoe verzette Adolphe Max zich tegen de Duitse bezetter?

Adolphe Max verzette zich met affiches, afspraken en weigeringen in plaats van wapens. Hij hield de Duitse legerleiding aan het akkoord van 20 augustus 1914, protesteerde tegen de opeisingen en weigerde zelf een verbod op de Belgische driekleur af te kondigen.

Waarom werd Adolphe Max gearresteerd?

Adolphe Max werd op 26 september 1914 gearresteerd, omdat hij de betaling van de Duitse oorlogsschatting had stopgezet. Hij deed dat nadat de Duitse overheid zelf de betaling van opeisingsbonnen had opgeschort. Hij keerde pas in november 1918 terug naar Brussel.

Wat is vrij onderzoek en wat heeft het met Adolphe Max te maken?

Vrij onderzoek is het principe dat je geen gezag aanvaardt zonder het zelf kritisch te toetsen. Het staat sinds 1894 in de statuten van de Vrije Universiteit van Brussel, waar Adolphe Max rechten studeerde. In de vrijzinnig-humanistische lezing van deze column wordt verklaard hoe Max de Duitse macht als feit erkende, maar nooit als recht.