Bevrijding van Brussel 1944: feest onder een brandend paleis

De bevrijding van Brussel was het einde van ruim vier jaar Duitse bezetting van de hoofdstad. Op zondagavond 3 september 1944, kort voor 20 uur, reden de eerste tanks van de Britse Guards Armoured Division de stad binnen, terwijl het Justitiepaleis nog brandde. De vreugde was enorm, maar de eerste weken van vrijheid toonden ook hoe dun de lijn is tussen recht en wraak.

Maria De Bel is dertien. Op zondag 3 september 1944 loopt ze met haar oudere broer naar het huis van haar zus. Boven de stad hangen vlammen en rook. De koepel van het Justitiepaleis staat in brand. Haar broer zegt dat ze niet mag roepen. Dichter bij huis, aan de Leuvensesteenweg, ziet Maria Duitse soldaten vertrekken. Te voet, op de fiets, beladen met wat ze kunnen dragen.

Maria vertelde dit tachtig jaar later aan de Brusselse zender BX1. Haar herinnering is klein en precies: vlammen, een broer die haar stilhoudt, soldaten met te veel bagage. Vrijheid begint zelden met fanfare. Ze begint met verwarring. Een paar uur later rollen de tanks de stad binnen.

3 september 1944: de Guards Armoured Division rijdt Brussel binnen

Op 3 september 1944 bevrijdde de Britse Guards Armoured Division Brussel, na een tocht van ruim honderd kilometer in één dag. De voorhoede van de Welsh Guards bereikte de stad kort voor 20.00 uur. De Guards Armoured Division was een Britse pantserdivisie, gevormd door de garderegimenten van het Britse leger. De avond voordien stonden de tanks nog in Noord-Frankrijk. Toen gaf generaal Brian Horrocks het bevel: naar Brussel.

De Duitsers hadden zo'n snelle opmars niet verwacht. Daardoor kwam het in de stad nauwelijks tot gevechten. Langs de boulevards stonden juichende Brusselaars de soldaten op te wachten. Wie de datum kende, zag bovendien de ironie. Precies vijf jaar eerder, op zondag 3 september 1939, had Groot-Brittannië Duitsland de oorlog verklaard. Nu reden Britse soldaten een bevrijde hoofdstad binnen. Een dag later, op 4 september, volgde de Brigade Piron. Dat was de Belgische eenheid van kolonel Jean-Baptiste Piron, die vanuit Engeland in Normandië was geland. Op 8 september keerde de regering van premier Hubert Pierlot terug uit Londen.

Het Justitiepaleis brandt terwijl Brussel feest viert

Het Brusselse Justitiepaleis brandde op 3 september 1944, omdat Duitse soldaten er vóór hun vertrek springladingen lieten ontploffen. Rond 17 uur klonk een explosie, en de koepel stortte in. Sinds 1 september hielden 200 tot 250 Duitse soldaten het gebouw bezet. Ze zetten machinegeweren klaar, gericht op het Poelaertplein. Rechtszalen, het hof van assisen en de bibliotheek liepen zware schade op. Waarom de Duitsers dit deden, staat niet vast. Sommige bronnen spreken van het vernietigen van documenten die later als bewijs konden dienen. Andere wijzen erop dat de Duitsers al eind augustus dossiers hadden verbrand, en noemen het doel van de springladingen een raadsel. Wat wel vaststaat, is het beeld. Op de eerste avond van de vrijheid brandde in Brussel het gebouw van het recht. Op 4 september steeg er nog altijd rook op, en trokken Brusselaars massaal naar het plein om te kijken.

Kazerne Dossin en de ULB: wat vier jaar bezetting kostte

De Duitse bezetting van België duurde van mei 1940 tot september 1944 en bracht honger, angst, vervolging en het einde van vrij onderzoek. Brussel zelf viel op 17 mei 1940 in Duitse handen. Vrij onderzoek is het principe dat je niets aanneemt op gezag, maar alles toetst aan rede en bewijs. De Université libre de Bruxelles (ULB), de vrijzinnige universiteit van Brussel, draagt dat principe in haar fundament. Op 25 november 1941 sloot ze haar deuren, omdat ze weigerde dat de bezetter zelf professoren benoemde.

De ULB was de enige Belgische universiteit die die stap zette. Docenten en studenten gaven daarna in het geheim les. Een dertigtal van hen richtte de sabotagegroep Groupe G op. Het zwaarste verhaal speelde zich af in Mechelen. Via de Kazerne Dossin deporteerden de nazi's bijna 26.000 Joden, Roma en Sinti, vooral naar Auschwitz-Birkenau. Slechts vijf procent van hen overleefde de kampen.

Het laatste transport vertrok op 31 juli 1944, vijf weken voor de bevrijding. Op 3 september, dezelfde dag dat de tanks Brussel binnenreden, ontruimden de Duitsers de kazerne. Ze lieten meer dan 550 gevangenen achter. Een dag later was Mechelen vrij. Voor overlevenden als Hélène Beer duurde de vreugde niet lang: zij dacht aan iedereen die wél was weggevoerd. Net daarom is de vraag hoe een stad weer ademt niet eenvoudig. Niet iedereen kon nog ademen.

De straatrepressie van september 1944

Straatrepressie is de spontane, vaak gewelddadige bestraffing van vermeende collaborateurs door burgers en verzetslieden, vlak na de bevrijding en buiten elke rechtbank om. In september 1944 werden in België meer dan 40.000 verdachten opgesloten. Huisraad van 'incivieken', zoals men wie de bezetter had geholpen toen noemde, vloog op straat. Vrouwen die verdacht werden van relaties met Duitse soldaten, werden kaalgeschoren en door de straten rondgeleid. Een foto van 15 september 1944 toont Belgische vrouwen op een kar, met hakenkruisen op hun gezicht geschilderd.

Wie die beelden veroordeelt, moet ook de woede begrijpen. Verzetslieden hadden vrienden verloren aan executies en kampen. Buren hadden buren zien verdwijnen na een verklikking. De vrouw op de kar was soms schuldig aan verraad, en soms enkel aan een liefde die de buurt niet vergaf. In november 1944 ontwapende de regering het verzet en legde ze de bestraffing in handen van de rechtbanken. Het militair gerecht ontving tot eind 1949 honderdduizenden dossiers. 242 veroordeelden werden gefusilleerd, de laatste op 9 augustus 1950: Philipp Schmitt, de vroegere commandant van het kamp van Breendonk. Over die gerechtelijke repressie wordt in Vlaanderen tot vandaag gedebatteerd. Recent archiefonderzoek van historici bij CegeSoma, het Belgische studiecentrum voor oorlog en maatschappij, helpt om mythe en werkelijkheid te scheiden.

Waarom vrijheid in 1944 meer vroeg dan de aftocht van de bezetter

Vanuit vrijzinnig-humanistisch oogpunt was 3 september 1944 een begin, geen eindpunt: vrijheid wordt pas echt wanneer ook wie fout zat recht krijgt in plaats van wraak. Dat is een lezing, geen feit. Toch is het een lezing die de feiten ernstig neemt. Vrij onderzoek betekent dat je niet oordeelt op basis van geruchten. Mensenrechten gelden ook voor degenen die ze zelf niet respecteren. Het kaalscheren van een vrouw op een kar was daarom geen gerechtigheid, maar een nieuwe vernedering: de macht van de massa over het individu, net waartegen het verzet had gevochten.

De ULB-professoren van 1941 toonden wat vrijheid wél is: een keuze die iets kost, gemaakt uit geweten en niet uit angst. In september 1944 stond Brussel voor dezelfde keuze, maar omgekeerd. Nu had de stad zelf de macht. Zo bekeken is het brandende Justitiepaleis meer dan een decor. Het recht moest na de bezetting letterlijk opnieuw worden opgebouwd. En dat konden geen tanks doen, alleen mensen.

Het Justitiepaleis in de steigers: van 1944 naar 2030

Het Brusselse Justitiepaleis werd na de oorlog hersteld, maar staat sinds 1984 in de steigers. De restauratie van de gevels is in 2023 echt begonnen en moet volgens de huidige planning tegen 2035 klaar zijn. Dat beeld is geen gelijkstelling met 1944, wel een parallel: recht is nooit af. Bovendien voerde België na 1950 geen enkele executie meer uit, en in 1996 schafte het land de doodstraf officieel af. Ook dat was een les uit de repressie: een rechtsstaat meet zich aan hoe hij omgaat met wie hij het minst kan verdragen. Wanneer vandaag ergens een dictatuur valt of een bezetting eindigt, zien we vaak dezelfde twee beelden. Eerst de juichende menigte. Daarna de vraag wat er moet gebeuren met wie de vorige macht diende.

Maria De Bel zag in 1944 de vlammen en de vertrekkende soldaten. De vraag die ze toen als kind nog niet kon stellen, is ook de onze. Wat doe je met je vrijheid, op de dag dat je haar terugkrijgt?

Veelgestelde vragen

Hoe werd de bevrijding van Brussel in 1944 beleefd?

De bevrijding van Brussel op 3 september 1944 werd beleefd met uitzinnige vreugde, maar ook met verwarring en woede. Brusselaars juichten de Britse tanks toe terwijl het Justitiepaleis nog brandde. In de weken daarna volgde de straatrepressie tegen vermeende collaborateurs.

Wie bevrijdde Brussel in september 1944?

Brussel werd op 3 september 1944 bevrijd door de Britse Guards Armoured Division, met de Welsh Guards in de voorhoede, die de stad kort voor 20 uur bereikten. Op 4 september volgde de Belgische Brigade Piron onder kolonel Jean-Baptiste Piron. Op 8 september keerde de regering-Pierlot terug uit Londen.

Waarom brandde het Justitiepaleis in Brussel in 1944?

Het Justitiepaleis brandde op 3 september 1944, omdat Duitse soldaten er vóór hun aftocht springladingen lieten ontploffen, waarna de koepel instortte. Het precieze doel is niet bekend. Sommige bronnen spreken van het vernietigen van bewijsmateriaal, andere noemen de reden een raadsel.

Wat betekende de Duitse bezetting van 1940 tot 1944 voor België?

De Duitse bezetting van België (mei 1940 – september 1944) bracht honger, angst en vervolging. Via de Kazerne Dossin in Mechelen werden bijna 26.000 Joden, Roma en Sinti gedeporteerd, van wie slechts vijf procent overleefde. De Université libre de Bruxelles sloot in november 1941 haar deuren uit protest tegen Duitse inmenging.

Wat was de straatrepressie in België na de Tweede Wereldoorlog?

De straatrepressie was de spontane bestraffing van vermeende collaborateurs door burgers en verzetslieden, buiten de rechtbanken om, vlak na de bevrijding in september 1944. Er werden meer dan 40.000 verdachten opgesloten en vrouwen werden publiek kaalgeschoren. In november 1944 ontwapende de regering het verzet en namen de rechtbanken het over.

Hoe kijkt het vrijzinnig humanisme naar de bevrijding van 1944?

Vanuit vrijzinnig-humanistisch oogpunt was de bevrijding van 1944 een begin en geen eindpunt. In die lezing wordt vrijheid pas echt wanneer ook degenen die fout zaten recht krijgen in plaats van wraak, omdat mensenrechten voor iedereen gelden. Het publiek kaalscheren van vrouwen past daarom niet bij de vrijheid waarvoor het verzet vocht.