James Ensor: het masker dat meer toont dan een gezicht

James Ensor (1860–1949) was een Oostendse schilder en graficus die carnavalsmaskers uit de souvenirwinkel van zijn familie gebruikte om de samenleving te ontmaskeren. Een masker was voor hem geen vermomming, maar een vergrootglas: het toont wat een beleefd gezicht verbergt, zoals kuddegedrag, dogma en schijnheiligheid. Zijn hoofdwerk, getiteld De intrede van Christus in Brussel in 1889 (1888), werd pas in 1929 openbaar tentoongesteld.

Oostende, 1888. Beneden in de winkel liggen schelpen, chinoiserieën, opgezette vissen en carnavalsmaskers klaar voor de badgasten. Boven, op de zolder van het ouderlijk huis, ruikt het naar olieverf. Daar werkt de 28-jarige James Ensor aan een doek van ruim twee bij vier meter. Op het doek is een optocht te zien die door Brussel trekt, met honderden figuren, de meeste met een masker. Voorop loopt een bisschop als tamboer-majoor. Ergens in het midden, klein en bijna onzichtbaar, rijdt Christus op een ezel, met het gezicht van Ensor zelf.

Het doek is enorm, rauw en luid. Ensor verkoopt in die jaren weinig of niets, en zijn vader is een jaar eerder gestorven. Het gezin leunt voortaan zwaarder op hem, en op de winkel beneden. Wat Ensor niet weet, weten wij wel. Dit schilderij zal ooit wereldberoemd in Los Angeles hangen. Hij zal veertig jaar wachten voor het publiek het ziet. En de man die hier bisschoppen bespot, wordt ooit zelf baron.

Oostende, 1883: James Ensor kiest het masker

In 1883 maakte James Ensor het masker tot zijn eigen beeldtaal, met De verontwaardigde maskers. Voor hem was een masker eerlijker dan een gezicht: het vergroot één trek uit, zoals hebzucht, angst of zelfgenoegzaamheid. Wat een beleefd gezicht verbergt, schreeuwt een masker van de daken. De maskers kwamen letterlijk van beneden. Tijdens het carnaval kochten Oostendenaars en toeristen ze in de familiewinkel. Ensor zette ze in zijn atelier tussen skeletten en poppen en schilderde ze alsof ze leefden.

Zo was het niet begonnen. Na de Brusselse Kunstacademie (1877–1880) schilderde Ensor donkere, realistische interieurs zoals De oestereetster (1882). Realisme is een kunststroming die het gewone leven toont zoals het is, zonder opsmuk. Toch was zelfs dat te gewaagd. De Antwerpse Salon weigerde De oestereetster in 1882, de kunstkring L'Essor een jaar later. Mede daardoor richtte Ensor in 1883 met andere jonge kunstenaars Les XX op ('De Twintig'), een Brusselse kring voor vernieuwende kunst.

Tussen realisme en symbolisme: James Ensor in geen enkel hokje

James Ensor paste in geen enkel hokje. Symbolisme was een stroming uit de late negentiende eeuw die dromen, ideeën en gevoelens wilde tonen in plaats van de zichtbare werkelijkheid. Ensor ging zijn eigen weg. Tussen 1885 en 1888 keerde hij zich af van zowel het impressionisme als het symbolisme, schrijft Ensor-kenner Herwig Todts. Kunstfilosoof Willem Elias noemt hem een grote voorloper van het expressionisme: kunst die innerlijke emotie boven uiterlijke gelijkenis stelt.

De intrede van Christus in Brussel: een stoet vol maskers

De intrede van Christus in Brussel in 1889 toont een reusachtige carnavalsstoet waarin bijna niemand oog heeft voor Christus. Ensor schilderde het in 1888, als blik op het jaar erna, op zo'n 2,5 bij 4,3 meter. Vooraan marcheert de bisschop. Op een tribune kijkt een gemaskerde burgemeester toe, in blauwe jas en witte sjerp. Boven de menigte hangt een rode banier: Vive la Sociale, leve de sociale revolutie. Een ander bord roept Jezus uit tot koning van Brussel. Het scherpste detail is een klein bord met de tekst: "Fanfares doctrinaires toujours réussi; doctrinaire fanfares slagen altijd." Volgens het J. Paul Getty Museum, dat het werk sinds 1987 bezit, neemt Ensor zo afstand van alle partijpolitiek en elk dogmatisch denken. In het België van toen heetten de gematigde liberalen 'doctrinairen'.

Ensor spaarde ook zijn eigen kringen niet. Het Getty herkent in de bisschop-tamboer de Franse atheïstische denker Émile Littré. Op een balkon braken en ontlasten figuurtjes zich boven de letters XX, de naam van Ensors eigen kunstkring, die net het pointillisme van Georges Seurat omarmde.

Les XX en het doek dat veertig jaar uit het publieke oog bleef

De intrede van Christus in Brussel in 1889 was pas in 1929 publiek te zien, op Ensors overzichtstentoonstelling in het Brusselse Paleis voor Schone Kunsten. Of zijn eigen kunstkring Les XX het werk eerder weigerde, daarover spreken de bronnen elkaar tegen. Het Getty schrijft van wel; Britannica zegt zelfs dat Ensor uit de groep gezet werd. Dat laatste houdt geen stand. Volgens de Vlaamse Kunstcollectie verzette Ensor zich in 1893 nog tevergeefs tegen de opheffing van Les XX: hij was dus lid gebleven. Hoe formeel de weigering was, blijft onduidelijk. De leden van Les XX waren geen bekrompen vijanden. Onder secretaris Octave Maus haalden ze werk van Monet, Seurat en Van Gogh naar Brussel. Naast hun wetenschappelijke kleurtheorie leek Ensors ruwe doek een stap terug. Hun logica was oprecht.

Kerk, koning en partijen te kijk in Ensors etsen van 1889

James Ensor bekritiseerde de kerk, de koning en de politieke partijen het scherpst in zijn etsen. In Doctrinaire voeding (Alimentation doctrinaire, 1889) zit Leopold II op een muur, tussen de Kerk aan de ene kant en de liberalen, het leger en de burgerij aan de andere. Ze ontlasten zich in de open monden van hun volgelingen. In de prent staan ook de eisen van het volk: algemeen stemrecht, leerplicht en persoonlijke dienstplicht. Dat waren geen luchtkastelen. In 1886 had het leger een arbeidersopstand in Wallonië bloedig neergeslagen, en in 1889 mochten enkel mannen stemmen die genoeg belasting betaalden (het cijnskiesrecht).

In de ets 'België in de negentiende eeuw' (1889) kijkt Leopold II, als God de Vader, neer op een betoging waarbij soldaten de demonstranten uiteendrijven. Rond zijn hoofd staan lauwe zinnetjes: wat willen ze toch, een beetje geduld? De koning ziet zijn volk, maar hoort het niet. Dat is satire, geen portret. Leopold II zag zichzelf als de vorst die het kleine België groter en rijker moest maken. Ensor mikte minder op de man dan op een macht die niet meer luisterde.

Waarom de rebel James Ensor in 1929 baron werd

James Ensor werd in 1929 baron als bekroning van zijn late roem, in het jaar waarin De intrede van Christus eindelijk publiek hing. Koning Albert I verleende hem de titel. De spotter die Leopold II zijn volk had laten bevuilen, werd zelf adel. De ironie gaat verder. Ensor had tot dan de Britse nationaliteit van zijn vader en vroeg volgens de Vlaamse Kunstcollectie pas in 1929 de Belgische aan, met het oog op die titel. Na het Franse Legioen van Eer (1933) probeerde hij volgens meerdere bronnen zijn meest opruiende prenten uit de omloop te halen.

Ook het beroemdste masker droeg hij zelf: dat van het miskende genie. Hij verkocht lang weinig, maar vanaf 1893 kochten prentenkabinetten in Brussel, Dresden en Wenen zijn etsen. Het verhaal dat hij in 1893 zijn hele atelier tevergeefs te koop aanbood, is nooit gedocumenteerd. Volgens kunsthistorica Sabine Taevernier hield Ensor de legende van de miskende kunstenaar zelf ijverig in stand. Maakt dat hem een hypocriet? Nee, een mens: hij wilde tegelijk buitenstaander zijn en erkend worden.

Vrij onderzoek: James Ensor spaart ook het eigen kamp niet

James Ensor toont dat vrij onderzoek geen partijkaart is, maar een blik die ook het eigen kamp niet spaart. Vrij onderzoek is het principe dat je elk gezag en elke bewering kritisch mag en moet toetsen, zonder vooraf aanvaard dogma. Het is het grondbeginsel van de Université libre de Bruxelles (ULB), opgericht in 1834. Ensor kende die wereld van dichtbij. Via dichter Théo Hannon belandde hij in de liberale kring rond ULB-professor Ernest Rousseau en Mariette Rousseau-Hannon, een trefpunt van kunstenaars en wetenschappers.

Toch werd Ensor nooit een partijman. Hij spotte met bisschop en koning, maar ook met doctrinaire liberalen, een atheïstische denker en de dogma's van de avant-garde. De wiskundige Henri Poincaré schreef in 1909, voor de 75ste verjaardag van de ULB, dat het denken altijd vrij moet zijn: vrij van dogma's en partijen. Ensor had die zin ruim twintig jaar eerder geschilderd.

Willem Elias leest Ensors groteske werk zelfs als kritiek op de blinde vlekken van het rationalisme. Vanuit vrijzinnig-humanistisch oogpunt is dat de kern: kritisch denken kijkt ook naar binnen.

Daarmee valt het antwoord op de spanningsvraag. Wie een masker opzet, ziet wat instituties liever verbergen: dat gezag vaak toneel is en de menigte graag meeloopt. Maar Ensors leven toont ook de keerzijde: wie lang genoeg een masker draagt, vergeet dat het er een is.

Ensors maskers vandaag: een optocht van filters en slogans

De maskers van James Ensor blijven actueel, omdat ook wij in een optocht van maskers leven. Dat is een parallel, geen gelijkstelling: een filter is geen papier-maché. Toch werkt het mechanisme gelijkaardig: we tonen een versie van onszelf, en de menigte juicht voor wie het luidst roept. Ensors bordje hangt er nog altijd: doctrinaire fanfares slagen altijd. Sociale media belonen vaak wie zijn eigen kamp bevestigt. Vrij onderzoek vraagt het omgekeerde.

En er is een tweede les, over Ensor zelf: wie maskers ontmaskert, draagt er vaak zelf een. Welk masker draag jij, en voor welk publiek?

Veelgestelde vragen

Wat betekenen de maskers van James Ensor?

De maskers van James Ensor tonen wat een beleefd gezicht verbergt: hebzucht, kuddegedrag, dogma en schijnheiligheid. Ensor gebruikte ze vanaf 1883 om kerk, koning, partijen en burgerij te ontmaskeren. Vanuit het vrijzinnig-humanistische kader van deze reeks lezen we ze ook als spiegel: Ensor droeg zelf het masker van het miskende genie.

Waar haalde James Ensor zijn maskers vandaan?

James Ensor haalde zijn maskers uit de souvenirwinkel van zijn familie in Oostende, waar carnavalsmaskers verkocht werden naast schelpen, chinoiserieën en opgezette vissen. Hij zette ze in zijn zolderatelier tussen skeletten en poppen. Vanaf 1883, het jaar waarin hij Les XX oprichtte, werden de maskers een vast motief in zijn werk.

Wat stelt 'De intrede van Christus in Brussel' in 1889 voor?

De intrede van Christus in Brussel in 1889 stelt een reusachtige carnavalsstoet vol maskers voor, waarin zo goed als niemand oog heeft voor Christus, die de trekken van Ensor zelf draagt. James Ensor schilderde het doek in 1888; het was pas in 1929 publiek te zien. Of Les XX het werk formeel weigerde, is onduidelijk. Sinds 1987 hangt het in het J. Paul Getty Museum in Los Angeles.

Hoe bekritiseerde James Ensor de kerk en koning Leopold II?

James Ensor bekritiseerde de kerk en Leopold II vooral in etsen uit 1889. In Doctrinaire voeding voeden de koning, de Kerk en de liberalen hun volgelingen met hun uitwerpselen; in België in de negentiende eeuw kijkt Leopold II onverschillig neer op een betoging die soldaten uiteendrijven. Ensor viseerde vooral een macht die niet luisterde naar eisen als algemeen stemrecht en leerplicht.

Waarom werd James Ensor baron?

James Ensor werd in 1929 door koning Albert I in de adelstand verheven, in het jaar van zijn grote overzichtstentoonstelling in Brussel. Daarvoor liet hij zich nog tot Belg naturaliseren, want hij had de Britse nationaliteit van zijn vader. Het is de grote ironie van zijn leven: de spotter met koningen werd zelf adel.

Was James Ensor een vrijdenker?

James Ensor was geen partijman of filosoof, maar hij bewoog wel in liberale kringen rond ULB-professor Ernest Rousseau. Naslagwerken beschrijven hem als atheïst die zich met Christus identificeerde als bespotte buitenstaander. Vanuit het vrijzinnig-humanistische kader van deze reeks lezen we zijn werk als vrij onderzoek in beeld: kritiek op elk dogma, ook dat van het eigen kamp.