1830: het jaar dat België zichzelf uitvond

De Belgische revolutie van 1830 werd een blijvende staat, omdat haar leiders de improvisatie van de straat binnen enkele maanden omzetten in regels: een verkozen Nationaal Congres en de grondwet van 7 februari 1831. De Septemberdagen waren de straatgevechten van 23 tot 26 september 1830, waarin Brusselse opstandelingen en vrijwilligers het Nederlandse leger uit de stad verdreven. Een van de mannen die de opstand daarna een regering gaf, de Luikse advocaat Charles Rogier, was op de eerste ochtend van die gevechten zelf gevlucht.

Het is 23 september 1830, en bij het eerste licht verlaat Charles Rogier Brussel langs de Hallepoort. Aan de andere kant van de stad, bij de Schaarbeekse Poort, klinken op dat moment de eerste salvo's. Het Nederlandse leger van prins Frederik valt aan. Rogier is dertig jaar oud. Twee weken eerder trok hij nog aan het hoofd van Luikse vrijwilligers de hoofdstad binnen. Nu loopt hij weg. Volgens de oudste historische studies dwaalt hij het Zoniënwoud in, zonder ver te gaan. Dichtbij genoeg om de kanonnen te horen. Wat Rogier die ochtend niet weet, weten wij wel. Het land waarvoor hij vocht, zal bestaan, en bijna tweehonderd jaar later nog altijd. Hij weet alleen dat er in de stad achter hem geen leiding is, geen plan en geen regering.

Charles Rogier, de advocaat die Luik naar Brussel bracht

Charles Rogier (1800–1885) was een jonge advocaat uit Luik die in september 1830 vrijwilligers naar Brussel leidde en daarna een van de stichters van de Belgische staat werd. Hij was geen geboren Belg. Rogier kwam ter wereld in het Franse Saint-Quentin, en zijn vader, een officier, sneuvelde in 1812 tijdens Napoleons veldtocht in Rusland. Daarna verhuisde het gezin naar Luik. Eind augustus 1830 bereikt Luik het nieuws dat in Brussel oproer is uitgebroken, na een voorstelling van de opera La Muette de Portici. Rogier roept vrijwilligers op. Op 4 september vertrekt hij met een colonne naar Brussel, waar hij op 7 september aankomt. Hoeveel mannen hij meenam, is niet zeker: de bronnen noemen aantallen van ruim honderd tot vijfhonderd. Net daarom is de vlucht van 23 september zo menselijk. Charles Rogier was geen lafaard. Historicus Robert Demoulin noemde hem zelfs veruit de moedigste van de leiders: hij verliet de stad als een van de laatsten, pas toen alle hoop verloren leek. Moed en twijfel zaten in dezelfde man.

Valenciennes, september 1830: de leiders vertrekken

De meeste leiders van de opstand verlieten Brussel in de dagen vóór 23 september 1830, omdat ze niet geloofden dat de stad een georganiseerd leger kon tegenhouden. Prins Frederik naderde met naar schatting 10.000 tot 14.000 soldaten en artillerie. Alexandre Gendebien en Sylvain Van de Weyer waren al naar het Franse Valenciennes uitgeweken. Félix de Mérode zocht onderdak in het kasteel van zijn moeder in Rixensart.

Een ooggetuige, Renard, beschreef later de nacht voor de aanval. Er waakten volgens hem nog geen veertig gewapende mannen, en hooguit driehonderd waren bereid zich te verzetten. Er waren, schreef hij, "geen leiders, geen gezag, geen vast plan, geen leiding". Toch hield Brussel stand. De eerste verdedigers kwamen vooral uit de armste wijken, aangevuld met boeren uit de dorpen rond de stad en vrijwilligers uit Henegouwen en Luik. Zij wierpen barricades op en verdedigden die zonder bevelen van bovenaf.

De Septemberdagen van 23 tot 26 september 1830

Tijdens de Septemberdagen, van 23 tot 26 september 1830, drongen gewapende burgers en vrijwilligers het Nederlandse leger terug in het Warandepark en dwongen het tot de aftocht. In de nacht van 26 op 27 september trokken de troepen van prins Frederik zich terug. De opstand had gewonnen, grotendeels zonder dat iemand haar leidde. Charles Rogier keerde al in de nacht van 23 op 24 september terug, toen hij hoorde dat de verdediging standhield. Op 24 september vormde hij met baron Emmanuel van der Linden d'Hooghvorst en gewezen genieofficier André Jolly een Administratieve Commissie. Hun eerste proclamatie is opvallend eerlijk. Brussel zat al twee dagen zonder enig gevestigd gezag, schreven ze, en de energie van het volk had die leegte opgevuld. De prijs was hoog. Aan Belgische kant vielen volgens de schattingen vier- tot vijfhonderd doden en ongeveer duizend gewonden. Over de Nederlandse verliezen spreken de bronnen elkaar sterk tegen.

Waarom de Voorlopige Regering met 10,36 gulden begon

De Voorlopige Regering van België groeide op 25 en 26 september 1830 uit de Administratieve Commissie, met Charles Rogier als een van de drijvende krachten. Ze erfde een land zonder schatkist. Toen op 28 september een Centraal Comité het dagelijkse bestuur overnam, zat er volgens historicus Frans van Kalken amper 10,36 gulden in kas: het bedrag waarmee een staat van nul moest beginnen. Op 4 oktober 1830 verklaarde de Voorlopige Regering de Belgische provincies onafhankelijk. Een verkozen Nationaal Congres moest een grondwet schrijven. Dat is het beslissende moment in dit verhaal. De mannen die de straat niet hadden geleid, besloten dat noch de straat, noch zijzelf het laatste woord zouden krijgen. Dat woord ging naar geschreven regels.

Het Nationaal Congres en de grondwet van 7 februari 1831

Het Nationaal Congres was een verkozen vergadering bestaande uit 200 leden, die verantwoordelijk was voor het opstellen van een grondwet voor België. Het werd verkozen op 3 november 1830 en keurde die grondwet goed op 7 februari 1831. Op 21 juli 1831 legde Leopold I de eed af als eerste koning der Belgen. Hierdoor werd de improvisatie van september vastgelegd in de instellingen. Die grondwet gold als een van de meest liberale van Europa. Ze waarborgde de vrijheid van eredienst, van meningsuiting, van pers, van onderwijs en van vereniging. Bovendien mocht niemand gedwongen worden deel te nemen aan de rituelen van een godsdienst.

Charles Rogier had weinig geduld met wie de revolutie een katholiek project noemde. In een brief aan de Franse volksvertegenwoordiger François Mauguin spotte hij met die zogenaamde "sacristierevolutie". Aan het hoofd van de regering stonden volgens hem, op Félix de Mérode en één ander na, jonge liberalen die niet naar de kerk gingen.

Artikel 16 en artikel 117: kerk en staat in 1831

De grondwet van 1831 maakte de kerk vrij van de staat, maar maakte de staat niet volledig vrij van de kerk. Artikel 16 verbood de staat zich te bemoeien met de benoeming van geestelijken. Hetzelfde artikel bepaalde dat het burgerlijk huwelijk altijd vóór de kerkelijke inzegening komt. Artikel 117 legde tegelijkertijd vast dat de staat de wedden van de bedienaars van de erediensten betaalt, een toegift waarop de katholieke kerk had aangedrongen.

Dit leidt tot een dubbel resultaat. Het geweten van de burger kwam voor het eerst grondwettelijk boven elke kerkelijke of vorstelijke waarheid te staan. De scheiding van kerk en staat bleef een compromis, geen principe. Dat compromis zou België nog lang bezighouden, van de schoolstrijd tot vandaag. De scherpste tegenstrijdigheid zit elders. De verdedigers van september kwamen vooral uit de armste lagen van de bevolking. Het Nationaal Congres werd echter gekozen door 46.099 mannen die genoeg belasting betaalden of een diploma of ambt hadden: ongeveer één op de honderd inwoners. Wie op de barricades stond, kreeg dus geen stem. Algemeen meervoudig stemrecht voor mannen kwam er pas in 1893, en vrouwen stemden pas in 1949 voor het parlement. Vanuit het principe van gelijkwaardigheid is dat geen voetnoot. De vrijheid van 1830 was echt, maar ze was eerst een vrijheid voor weinigen.

Van 1830 naar 2030: een land dat blijft onderhandelen

Het jaar 1830 leert dat een land niet ontstaat uit één heldendaad, maar uit de keuze om improvisatie om te zetten in gedeelde regels die ook andersdenkenden beschermen. Charles Rogier werd later twee keer eerste minister, van 1847 tot 1852 en van 1857 tot 1868. De man die het Zoniënwoud in liep, werd een bouwer van de staat.

Wie vandaag naar België kijkt, ziet nog altijd een land dat draait op compromissen: tussen taalgroepen, tussen levensbeschouwingen, tussen regio's. Dat is een parallel, geen gelijkstelling. In 1830 ging het om een oorlog, vandaag om staatshervormingen en regeerakkoorden. Maar de vraag is verwant: houdt een staat stand zolang zijn regels sterker zijn dan de twijfel van wie ze maakt? Rogier twijfelde op 23 september en keerde toch terug. Misschien is dat de eerlijkste stichtingsmythe die een land kan hebben: niet de held die nooit aarzelde, maar de mens die aarzelde en toch verantwoordelijkheid nam. In 2030 wordt België tweehonderd jaar. Het verdient een verhaal dat die twijfel niet wegpoetst.

Veelgestelde vragen

Hoe werd de Belgische opstand van 1830 een blijvende staat?

De Belgische opstand van 1830 werd een blijvende staat doordat de leiders de improvisatie van de straat binnen enkele maanden omzetten in instellingen. De Voorlopige Regering riep op 4 oktober 1830 de onafhankelijkheid uit, een verkozen Nationaal Congres schreef een grondwet, en die grondwet werd op 7 februari 1831 goedgekeurd. Niet de gevechten, maar die geschreven regels maakten van de revolutie een land.

Wie was Charles Rogier?

Charles Rogier (1800–1885) was een Belgische liberale politicus en een van de leiders van de Belgische Revolutie van 1830. Hij leidde in september 1830 Luikse vrijwilligers naar Brussel en zetelde daarna in de Administratieve Commissie en de Voorlopige Regering. Later was hij twee keer eerste minister, van 1847 tot 1852 en van 1857 tot 1868.

Wat waren de Septemberdagen van 1830?

De Septemberdagen waren de straatgevechten in Brussel van 23 tot 26 september 1830 tussen opstandelingen en het Nederlandse leger van prins Frederik. In de nacht van 26 op 27 september trokken de Nederlandse troepen zich terug. Die overwinning maakte de weg vrij voor de Belgische onafhankelijkheid.

Wanneer werd België onafhankelijk?

De Voorlopige Regering riep de onafhankelijkheid van België uit op 4 oktober 1830. Het Nationaal Congres bevestigde die onafhankelijkheid op 18 november 1830. Nederland erkende België pas in 1839.

Was de Belgische grondwet van 1831 liberaal?

Ja, de Belgische grondwet van 7 februari 1831 gold als een van de meest liberale grondwetten van haar tijd. Ze waarborgde onder meer de vrijheid van eredienst, meningsuiting, pers, onderwijs en vereniging. Het stemrecht bleef wel beperkt tot ongeveer één procent van de bevolking.

Waarom vluchtte Charles Rogier op 23 september 1830 uit Brussel?

Charles Rogier verliet Brussel, omdat hij, net als de meeste leiders, verzet tegen het Nederlandse leger zinloos achtte. Toen hij hoorde dat de verdediging standhield, keerde hij in de nacht van 23 op 24 september terug. Zijn vertrek is beschreven door de historici Frans van Kalken (1910) en Robert Demoulin (1934); wat hij precies in het Zoniënwoud deed, is niet in detail overgeleverd.