Ernest Solvay en de wetenschap die geld niet kon kopen

Gepubliceerd op 21 november 2026 om 17:27

Ernest Solvay (1838–1922) was een vooraanstaande Belgische chemicus en industrieel die fortuin vergaarde met een innovatieve methode voor de productie van soda. Met de opbrengsten van zijn succes financierde hij in 1911 de eerste Solvayconferentie: een exclusieve bijeenkomst van toonaangevende fysici die plaatsvond in Brussel, waar de kwantumtheorie voor het eerst internationaal werd gepresenteerd. Hoewel zijn eigen natuurkundige theorie daar geen weerklank vond, besloot hij een jaar later de wetenschappelijke leiding van zijn instituut over te dragen aan de wetenschappers zelf, wat zijn visie op de rol van wetenschap en financiering weerspiegelt.

In Brussel, eind oktober 1911, verzamelde zich een select gezelschap van ongeveer twintig natuurkundigen in het Hotel Métropole. Onder hen bevonden zich prominente figuren zoals Max Planck, Marie Curie, Henri Poincaré en Ernest Rutherford. Tussen deze illustere wetenschappers zat een 32-jarige professor uit Praag, Albert Einstein, die op dat moment nog niet wereldberoemd was. De man die deze bijeenkomst organiseerde, was echter geen fysicus; Ernest Solvay, op dat moment 73 jaar oud, had nooit een universitaire opleiding gevolgd. Hij opende de conferentie met een uiteenzetting van zijn eigen theorie over zwaartekracht en materie, die hij de gravito-matérialitique noemde, en elke deelnemer ontving een gedrukt exemplaar van zijn presentatie.

De geleerden luisterden aandachtig naar zijn betoog. Daarna verschoof de focus van de bijeenkomst naar een ander onderwerp: de kwanta, een puzzel die de fundamenten van de klassieke natuurkunde uitdaagde. Einstein had vooraf aan zijn vriend Michele Besso gesuggereerd dat hij naar een „heksensabbat” in Brussel moest gaan, en ironisch genoeg zou Solvays theorie weinig tot geen impact hebben op de verdere ontwikkelingen in de fysica. Het was een periode waarin nieuwe ideeën opkwamen en de gevestigde kennis werd uitgedaagd, wat een cruciale stap vormde in de evolutie van de natuurwetenschappen.

Het solvayproces: zout, soda en een autodidact uit Rebecq

Ernest Solvay verwierf zijn rijkdom met het Solvayproces, een revolutionaire industriële methode voor het vervaardigen van soda (natriumcarbonaat) uit keukenzout, ammoniak en koolzuurgas. Soda was een essentieel ingrediënt voor verschillende producten, waaronder glas en zeep, waardoor de vraag ernaar bleef toenemen. Solvay kwam ter wereld in 1838 in Rebecq, gelegen in Waals-Brabant. Als tiener werd hij gedwongen om zijn schoolopleiding te beëindigen door een ernstige longvliesontsteking. Ondanks deze tegenslag leerde hij zichzelf de beginselen van de scheikunde, onder andere door te werken in de gasfabriek van zijn oom in Sint-Joost-ten-Node, en in 1861 vroeg hij zijn eerste octrooi aan, wat de basis legde voor zijn toekomstige succes.

Het idee achter het Solvayproces was niet geheel nieuw; eerdere pogingen van anderen hadden immers niet het gewenste resultaat opgeleverd. Solvay vond echter een praktische oplossing voor het probleem door gebruik te maken van torens waarin de stoffen continu met elkaar reageerden, waardoor de dure ammoniak efficiënter kon worden teruggewonnen. In 1863 richtte hij samen met zijn broer Alfred het bedrijf Solvay & Cie op. Twee jaar later, in 1865, draaide de eerste fabriek in Couillet, nabij Charleroi, al op volle toeren. Tegen de tijd van de Eerste Wereldoorlog was Solvay uitgegroeid tot een wereldleider in de productie van soda, wat veel zegt over zijn ondernemerschap en innovativiteit. Hij geloofde dat hij de natuur kon begrijpen en beheersen, en met energie als centraal thema schreef hij talloze theorieën over materie, het leven en zelfs de sociale structuren van de samenleving.

Hotel Métropole, 1911: de kwantumtheorie krijgt een podium

De eerste Solvayconferentie, die plaatsvond van 30 oktober tot 3 november 1911, markeerde een mijlpaal als de eerste internationale topbijeenkomst die gewijd was aan de kwantumtheorie. Het idee voor deze conferentie kwam van de Duitse chemicus Walther Nernst, die in Solvay de financier vond die hij zocht. Nernst was goed bekend met Solvays wetenschappelijke ambities. Solvay was er zeer op gebrand zijn ideeën te delen met de toonaangevende fysici van die tijd, en historici wijzen erop dat Nernst hier handig op inspeelde. Solvay mocht de conferentie openen met zijn theorie; de rest van de week was echter gewijd aan de diepgaande discussies over de kwanta.

De Nederlandse fysicus Hendrik Lorentz nam de rol van voorzitter op zich en leidde de vergadering. De verslagen van de conferentie behandelden onderwerpen als straling, de thermodynamica van vaste stoffen en de energiepakketjes die Max Planck in 1900 had geïntroduceerd. Tijdens deze sessies verdedigde Einstein zijn revolutionaire idee dat licht soms functioneert als een stroom deeltjes, een concept dat toen nog maar weinig steun genoot. Ook de iconische groepsfoto die tijdens de conferentie werd genomen, vertelt een verhaal. Solvay zit prominent vooraan, omringd door de grootste geesten van zijn tijd. Volgens een vaak herhaald verhaal was hij echter niet aanwezig op het moment dat de foto werd genomen, en werd zijn afbeelding later aan de foto toegevoegd; zijn hoofd lijkt daardoor onevenredig groot in vergelijking met de anderen. Historici zijn verdeeld over deze bewering, maar het beeld dat het oproept is duidelijk: de man die zoveel mogelijk maakte, lijkt niet echt deel uit te maken van de discussie.

Waarom Ernest Solvay de sleutels aan Hendrik Lorentz gaf

Na de conferentie had Ernest Solvay de ambitie om een blijvende stichting voor de fysica op te richten, en hij vroeg Hendrik Lorentz om een gedetailleerd plan uit te werken voor de organisatie. Begin 1912 stuurde Lorentz een gedetailleerd voorstel waarin hij een bestuur voor financiën en beheer voorstelde, evenals een apart internationaal wetenschappelijk comité dat verantwoordelijk zou zijn voor de inhoud van het instituut. Solvay keurde de statuten bijna zonder wijzigingen goed. Op 1 mei 1912 werd het Internationaal Solvay-instituut voor Fysica opgericht, met middelen die voor dertig jaar waren gegarandeerd. Dit instituut bood ondersteuning aan onderzoekers door heel Europa en stelde beurzen beschikbaar voor jonge Belgische wetenschappers, zowel mannen als vrouwen. In 1913 volgde er een vergelijkbaar instituut voor chemie, wat Solvays toewijding aan de wetenschap verder onderstreept.

Hier ligt de kern van het antwoord op waarom Solvay deze keuzes maakte. Hij had in 1911 ervaren wat zijn financiële middelen konden bereiken: ze konden de beste fysici van Europa samenbrengen op één locatie. Wat hij echter niet kon doen, was bepalen wat de waarheid was in de wetenschap. Volgens zijn vertrouweling, de Brusselse fysioloog Paul Héger, was Solvay van mening dat het feitelijk de verantwoordelijkheid van de staat was om de wetenschap te financieren. Hij hoopte dat de overheid binnen dertig jaar een betere rol zou spelen in de ondersteuning van wetenschappelijk onderzoek. Het zou echter tot 1920 duren voordat de Universitaire Stichting en tot 1928 voordat het Nationaal Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek in België werden opgericht.

Vrij onderzoek als toetssteen: Solvays liberalisme in labo en fabriek

Vanuit het vrijzinnig-humanistische principe van vrij onderzoek is de keuze die Ernest Solvay in 1912 maakte van groot belang. Dit principe was in Brussel niet toevallig aanwezig; de Vrije Universiteit van Brussel was in 1834 op deze basis opgericht, en de instituten die Solvay in het Leopoldspark oprichtte, werkten nauw samen met deze universiteit. Solvay, die in de jaren 1890 twee keer was verkozen tot liberaal senator, handelde in lijn met deze liberale traditie. Het feit dat hij deze keuze maakte, ondanks zijn eigen ambities als theoreticus, versterkt alleen maar de betekenis ervan.

In zijn fabrieken was de situatie echter anders. Solvay & Cie bood zijn arbeiders al vroeg sociale voorzieningen, zoals ziekte-uitkeringen (in 1878), een achturige werkdag (in 1907), een pensioenkas en betaald verlof (vanaf 1913). De Belgische wetgeving legde de achturige werkdag pas in 1921 vast en introduceerde betaald verlof pas in 1936. Deze voorzieningen waren aanzienlijke verbeteringen voor de levens van de arbeiders, maar ze waren in wezen geschenken van bovenaf, eerder dan rechten die door de arbeiders zelf waren verworven. In het licht van zelfbeschikking als maatstaf is het duidelijk dat er een groot verschil is: in het laboratorium gaf Solvay de controle uit handen, terwijl hij in de fabriek de macht stevig vasthield.

Van het Métropole naar 2026: wie betaalt, hoort niet te beslissen

De parallellen met de hedendaagse situatie zijn evident, maar het blijft een parallel en geen volledige gelijkenis. In 2026 zullen grote privéfortuinen laboratoria, prijzen en onderzoeksprogramma's financieren, variërend van ruimtevaart tot kunstmatige intelligentie. Dit kapitaal kan, net zoals in 1911, veel goeds doen voor de wetenschap. De vraag blijft echter hetzelfde als toen: wie beslist wat er onderzocht wordt en welke bevindingen als waar worden geaccepteerd? Ernest Solvays antwoord was het oprichten van een wetenschappelijk comité dat hij zelf niet controleerde. Deze maatstaf zou elke moderne mecenas moeten ondergaan.

De Solvayconferenties bestaan nog steeds. De bekendste conferentie, die van 1927, vond vijf jaar na Solvays overlijden plaats en is beroemd geworden door de iconische foto met Einstein, Bohr en Curie. Solvay zelf is echter niet op deze foto te zien, en zijn theorieën werden daar ook niet besproken. Misschien is dat de mooiste erfenis die een mecenas kan nalaten: een gesprek dat niet langer zijn aanwezigheid vereist en dat voortleeft zonder hem.


Veelgestelde vragen

Kon Ernest Solvay met zijn geld wetenschap kopen?

Nee. Hoewel Ernest Solvay in 1911 de eerste Solvayconferentie in Brussel financierde en zijn eigen theorie over zwaartekracht en materie mocht voorstellen, richtten de fysici zich voornamelijk op de kwantumtheorie. In 1912 droeg hij de inhoudelijke leiding van zijn nieuwe instituut over aan een onafhankelijk wetenschappelijk comité onder leiding van Hendrik Lorentz. Vanuit het vrijzinnig-humanistische principe van vrij onderzoek is deze keuze zijn belangrijkste bijdrage aan de wetenschap.

Wat is het Solvayproces?

Het Solvayproces is een industriële methode voor de productie van soda (natriumcarbonaat) uit keukenzout, ammoniak en koolzuurgas. Ernest Solvay diende in 1861 een octrooi in voor deze methode en maakte het financieel haalbaar door de ammoniak terug te winnen tijdens het proces. De eerste fabriek die op basis van dit proces draaide, begon in 1865 in Couillet bij Charleroi.

Wat was de eerste Solvayconferentie van 1911?

De eerste Solvayconferentie was een besloten bijeenkomst van ongeveer twintig topfysici in het Hotel Métropole in Brussel, die plaatsvond van 30 oktober tot 3 november 1911. Het centrale onderwerp van deze conferentie was straling en de kwantumtheorie, en de vergadering werd voorgezeten door Hendrik Lorentz. Onder de deelnemers bevonden zich prominente wetenschappers zoals Max Planck, Marie Curie, Henri Poincaré, Ernest Rutherford en Albert Einstein.

Waarom richtte Ernest Solvay het Internationaal Solvay-instituut voor Fysica op?

Ernest Solvay wilde na de conferentie van 1911 een blijvende steun voor de fysica inrichten. Het instituut werd opgericht op 1 mei 1912, gebaseerd op de statuten die Hendrik Lorentz had opgesteld, met een apart internationaal wetenschappelijk comité dat besliste over de inhoud. Het instituut financierde onderzoek door heel Europa en bood beurzen aan jonge Belgische wetenschappers, zowel mannen als vrouwen.

Hoe behandelde Ernest Solvay zijn arbeiders?

Solvay & Cie bood zijn arbeiders al vroeg sociale voorzieningen, zoals ziekte-uitkeringen (1878), een achturige werkdag (1907), een pensioenkas en betaald verlof (1913), lang voordat de Belgische wetgeving dergelijke verplichtingen oplegde. Deze voorzieningen waren echter paternalistisch van aard; de werkgever regelde ze vanuit een hiërarchisch perspectief, in plaats van dat ze door de arbeiders zelf waren verworven. Vanuit het principe van zelfbeschikking is dit een duidelijke grens van Solvays liberale opvattingen.

Bestaan de Solvayconferenties nog?

Ja, de Internationale Solvay-instituten in Brussel organiseren nog steeds conferenties over fysica en chemie. De bekendste conferentie, die van 1927, richtte zich op elektronen en fotonen en omvatte onder andere bijdragen van Albert Einstein, Niels Bohr en Marie Curie.


Bronnen

  • Bacciagaluppi, G. & Valentini, A., Quantum Theory at the Crossroads: Reconsidering the 1927 Solvay Conference, Cambridge University Press, 2009, hoofdstuk 1 (stichting van het Solvay-instituut, brieven Lorentz–Solvay en Héger–Lorentz, 1912).
  • Straumann, N., „On the first Solvay Congress in 1911”, arXiv:1109.3785, 2011.
  • Langevin, P. & de Broglie, M. (red.), La théorie du rayonnement et les quanta. Rapports et discussions de la réunion tenue à Bruxelles, du 30 octobre au 3 novembre 1911, Gauthier-Villars, 1912.
  • Fechete, I., „Ernest Gaston Joseph Solvay, a prestigious example of a scientific entrepreneur”, Comptes Rendus Chimie 19 (2016), 413–418.
  • Koninklijke Vlaamse Chemische Vereniging, Galerij van de Belgische Scheikundigen: Ernest Solvay; Koninklijke Academie voor Overzeese Wetenschappen, Biographie Belge d'Outre-Mer, deel V, lemma Solvay.
  • American Institute of Physics, „Einstein's Witches' Sabbath” (over de brief van Einstein aan Michele Besso, 1911).
  • CAVA (VUB), „De relatie tussen de Vrije Universiteit Brussel en het vrijzinnig humanisme in historisch perspectief”; deMens.nu en humanistischverbond.be (waardenkader).

Reactie plaatsen

Reacties

Er zijn geen reacties geplaatst.