De Conferentie van Berlijn was een diplomatiek evenement dat plaatsvond van 15 november 1884 tot 26 februari 1885, waarbij veertien staten samenkwamen om regels vast te stellen voor de handel en koloniale aanspraken in Afrika. Hoewel men vaak denkt dat het continent met een liniaal werd verdeeld, lag de werkelijke uitkomst anders. De conferentie resulteerde in de internationale erkenning van koning Leopold II's aanspraak op het Congobekken, iets waar hij naarstig naar zocht. Opmerkelijk is dat er geen enkele Afrikaan aan deze onderhandelingen deelnam, terwijl Leopold zelf nooit het Congolese grondgebied betrad. Deze bijeenkomst markeert een cruciaal moment in de geschiedenis van kolonialisme, waarin de belangen van Europeanen centraal stonden, ten koste van de Afrikaanse bevolking.

Berlijn, zaterdagnamiddag 15 november 1884. In het paleis van rijkskanselier Otto von Bismarck aan de Wilhelmstraße verzamelen zich diverse heren in donkere jassen aan een lange tafel. Achter hen hangt een grote kaart van Afrika, prachtig weergegeven door de illustrator Adalbert von Rössler. Aan deze tafel zit baron Auguste Lambermont, een ervaren topdiplomaat van het bescheiden België, die op dat moment vijfenzestig jaar oud is. De koning van België, Leopold II, is afwezig en wacht in Brussel op nieuws over de ontwikkelingen. De kaart die voor hen ligt, toont de kusten, rivieren en grote witte vlekken, die symboliseren dat daar miljoenen mensen wonen. Ironisch genoeg zijn zij niet uitgenodigd om deel te nemen aan de gesprekken die hun levens en landen ingrijpend zullen beïnvloeden.

De mythe van de liniaal: wat Berlijn in 1884 niet deed

De Conferentie van Berlijn verdeelde Afrika niet op de manier die vaak wordt voorgesteld. Het beeld van diplomaten die met een liniaal grenzen trekken, is een latere constructie die niet de werkelijke gang van zaken weerspiegelt. De Nederlandse historicus Henk Wesseling heeft aangetoond dat de daadwerkelijke verdeling van Afrika tijdens deze conferentie niet eens op de agenda stond. Wat er wel werd besproken, waren onderwerpen zoals vrije handel in het bekken van de Congostroom, vrije scheepvaart op de Congo en de Niger, en de strijd tegen de slavenhandel. Bovendien werd er een nieuwe regel ingesteld: elke Europese mogendheid die een stuk Afrikaanse kust in bezit nam, moest dit melden aan de andere ondertekenaars, wat de onderlinge verantwoordelijkheden formaliseerde.

Bismarck, de Duitse kanselier, had vooral als doel om de rust tussen de Europese machten te waarborgen. Echter, deze rust werd betaald door de mensen die niet aan tafel zaten en wiens levens direct door deze besluiten werden beïnvloed. De meeste koloniale grenzen ontstonden pas later, via talloze afzonderlijke verdragen tussen Europese hoofdsteden, waardoor Berlijn niet geheel onschuldig is aan het geweld dat volgde. Het maakt de conferentie echter anders dan soms wordt gedacht: het was geen slachtpartij met een liniaal, maar eerder een vergaderzaal waar Europa de regels opstelde voor een spel waarin Afrikanen slechts als inzet dienden.

Leopold II en de Internationale Associatie van Congo

Leopold II behaalde een opmerkelijke overwinning in Berlijn, ook al was hij er zelf niet aanwezig. Zijn belangrijkste instrument was de Internationale Associatie van Congo, een privéorganisatie die hij in 1879 had opgericht. Deze associatie presenteerde zichzelf als een wetenschappelijk en menslievend project, wat een slimme zet was om de aandacht van andere mogendheden te trekken. In opdracht van deze associatie liet de ontdekkingsreiziger Henry Morton Stanley talloze verdragen afsluiten met lokale leiders. Deze leiders zetten vaak een kruisje onder documenten in een taal die ze niet begrepen, waardoor Leopold hen volgens zijn interpretatie handelsrechten en soms zelfs hun soevereiniteit ontfutselde. Leopold was geen avonturier, maar eerder een geduldige verzamelaar van handtekeningen, gedreven door zijn verlangen naar koloniale expansie, omdat hij België te klein vond voor zijn ambities.

Hij speelde de grote wereldmachten slim tegen elkaar uit. Al in april 1884 erkenden de Verenigde Staten zijn associatie, gevolgd door Duitsland op 8 november, kort voor de conferentie. Groot-Brittannië volgde in december 1884, terwijl België zelf pas op 23 februari 1885, drie dagen voor het sluiten van de conferentie, de associatie erkende. De Belgische regering hield officieel afstand van het koloniale avontuur van haar koning, wat de complexiteit van de situatie benadrukt.

Baron Lambermont, de ziel van de onderhandelingen

Baron Auguste Lambermont speelde een cruciale rol in Berlijn, waar hij niet alleen de belangen van België verdedigde, maar ook indirect die van Leopold II. Later zou de Belgische Koloniale Biografie hem beschrijven als de ziel van de conferentie. Lambermont was een fervent voorstander van vrije handel, wat hij al in 1863 had bewezen door de afkoop van de Scheldetol te regelen. Voor hem waren open rivieren een bron van zowel welvaart als vrede, een overtuiging die in Europa zijn waarde had bewezen. Het is echter belangrijk te erkennen dat deze visie ervan uitging dat degenen die langs die rivieren woonden, geen zeggenschap hadden over hun eigen lot.

Bismarck sloot de conferentie op 26 februari 1885 af met lof voor de nieuwe Congostaat en zijn "illustere stichter". Echter, opmerkelijk is dat de naam Congo-Vrijstaat nergens in de Algemene Akte voorkomt. Pas in de zomer van 1885 kreeg het gebied officieel die naam, met Leopold als soeverein, wat de ambiguïteit van de situatie verder onderstreept.

Artikel 6 van de Akte van Berlijn: een belofte aan afwezigen

Artikel 6 van de Algemene Akte van Berlijn beloofde bescherming aan de Afrikaanse bevolking. De ondertekenaars verplichtten zich om te waken over het welzijn van de "inheemse stammen", hun levensomstandigheden te verbeteren en de slavernij te bestrijden. Gewetensvrijheid en godsdienstige verdraagzaamheid werden expliciet gewaarborgd, ook voor de Afrikanen. Wanneer we deze woorden met de kennis van vandaag lezen, worden ze bijna ondraaglijk. Binnen vijftien jaar na de conferentie werd de Congo-Vrijstaat berucht om dwangarbeid, gijzelingen en verminkingen die plaatsvonden in de jacht op rubber. Wat begon als beloften van vrije handel, veranderde aan het begin van de jaren 1890 in staatsmonopolies, die de beloftes van de conferentie volledig ondermijnden.

De schattingen over het aantal Congolezen dat door dit regime omkwam, variëren sterk onder historici. Hoewel er een breed scala aan schattingen bestaat, is er consensus over de omvang en systematiek van het geweld dat plaatsvond. België keek intussen toe en gaf in april 1885, via de Kamer en de Senaat, Leopold de toestemming om ook staatshoofd van een andere natie te worden, wat in strijd was met de grondwet, die een tweederdemeerderheid vereiste voor dergelijke beslissingen. De voorwaarde was dat de band tussen België en Congo strikt persoonlijk moest blijven. Pas in 1908 nam België de controle over de kolonie daadwerkelijk over.

Zelfbeschikking en vrij onderzoek: de lege stoelen van Berlijn

Vanuit een vrijzinnig-humanistisch perspectief is het grootste onrecht van de Conferentie van Berlijn niet de afgebakende lijnen op een kaart, maar eerder de lege stoelen die aan de onderhandelingstafel stonden. Zelfbeschikking houdt in dat mensen het recht hebben om zelf te beslissen over hun leven, hun land en hun bestuur. In Berlijn beslisten veertien regeringen over een gebied waar geen van hun afgevaardigden ooit had gewoond of ervaring had. De Algemene Akte begon bovendien met de woorden "In de naam van God Almachtig" en verleende de Afrikanen gewetensvrijheid, wat ironisch genoeg een schijnbare goedkeuring gaf van hun situatie. Vrijheid, zoals die werd gepresenteerd door de Europeanen, werd door hen gezien als een gunst, niet als een fundamenteel recht. Dit staat in schril contrast met de ware betekenis van mensenrechten, die juist de rechten van individuen moeten beschermen.

Vrij onderzoek vereist ook een eerlijke benadering van de geschiedenis. De mythe van de liniaal verdient kritiek, omdat een onjuist verhaal over onrecht de slachtoffers niet helpt. Bovendien is vrij onderzoek ook van toepassing op de eigen traditie: VUB-onderzoeker Robrecht Doom merkt op dat de georganiseerde vrijzinnigheid in Vlaanderen lange tijd een dubbelzinnige houding had ten opzichte van de koloniale kwestie, wat de complexiteit van het debat verder illustreert.

Van Berlijn 1884 naar vandaag: Congo, kobalt en de vraag wie meebeslist

De Conferentie van Berlijn is geen afgesloten hoofdstuk in de geschiedenis, omdat de vraag wie beslist over Afrikaanse grond en grondstoffen nog steeds uiterst relevant is. Tegenwoordig komt het grootste deel van het kobalt ter wereld, dat essentieel is voor de productie van batterijen voor smartphones en elektrische voertuigen, uit de Democratische Republiek Congo. In kantoren die vaak ver van de werkelijke mijnen liggen, worden beslissingen genomen over deze waardevolle hulpbronnen, wat de afstand tussen besluitvorming en gevolgen benadrukt. Dit is geen exacte herhaling van wat er in 1884 gebeurde, aangezien Congo nu een soevereine staat is met een eigen regering. Toch is er een duidelijke parallel: zowel toen als nu gaat het om de kloof tussen degenen die beslissen en degenen die de gevolgen ondervinden.

Ook België worstelt nog steeds met deze lastige geschiedenis. Een bijzondere parlementaire commissie onderzocht van 2020 tot 2022 het koloniale verleden van het land, maar eindigde zonder consensus over haar aanbevelingen. De vraag rijst: kan je een land bezitten dat je nooit hebt gezien? Leopold II bewees dat het mogelijk is, in theorie, zolang er genoeg handtekeningen van anderen zijn. Wat we leren van Berlijn is dat onrecht niet altijd begint met geweld, maar soms met een lege stoel aan de onderhandelingstafel. De huidige vraag blijft dan ook pertinent: wie ontbreekt er aan onze tafels?

Veelgestelde vragen

Kon Leopold II Congo bezitten zonder er ooit te zijn geweest?

Ja. Koning Leopold II zette nooit voet op Congolees grondgebied, maar verkreeg in 1884-1885 internationale erkenning voor zijn privéorganisatie, de Internationale Associatie van Congo. Dit leidde in 1885 tot de oprichting van de Congo-Vrijstaat, met Leopold als persoonlijke soeverein. Pas in 1908 werd Congo officieel een Belgische kolonie.

Werd Afrika verdeeld op de Conferentie van Berlijn?

Nee, niet rechtstreeks. De Conferentie van Berlijn (1884-1885) legde voornamelijk regels vast voor vrije handel, scheepvaart op de Congo en de Niger, en nieuwe aanspraken op de Afrikaanse kust. De meeste koloniale grenzen werden pas later vastgesteld in afzonderlijke verdragen tussen Europese staten.

Hoe kreeg Leopold II Congo in handen?

Leopold II werkte via de Internationale Associatie van Congo, die verdragen liet sluiten met lokale leiders, waarvan velen de inhoud niet konden lezen. Hij liet zijn associatie in 1884 en 1885 erkennen door onder meer de Verenigde Staten, Duitsland en Groot-Brittannië. In april 1885 verleende het Belgische parlement hem toestemming om soeverein te worden van de nieuwe staat.

Wat stond er in artikel 6 van de Akte van Berlijn?

Artikel 6 van de Algemene Akte van Berlijn (1885) verplichtte de ondertekenaars om te waken over het welzijn van de Afrikaanse bevolking en de slavernij te bestrijden. Bovendien waarborgde het gewetensvrijheid en godsdienstige verdraagzaamheid. In de Congo-Vrijstaat werd deze belofte echter flagrant geschonden.

Waarom zaten er geen Afrikanen op de Conferentie van Berlijn?

Er waren geen Afrikaanse heersers of vertegenwoordigers uitgenodigd voor de conferentie; het was een overleg tussen veertien Europese staten, de Verenigde Staten en het Ottomaanse Rijk over hun eigen belangen. Vanuit een vrijzinnig-humanistisch perspectief is dit de kern van het onrecht: er werd beslist over mensen zonder hun recht op zelfbeschikking te erkennen.

Waarom is de Conferentie van Berlijn vandaag nog relevant?

De Conferentie van Berlijn is uitgegroeid tot een symbool van beslissingen over Afrika zonder de betrokkenheid van Afrikanen. Deze vraag naar wie er meebeslist is nog steeds actueel, bijvoorbeeld bij de ontginning van Congolese grondstoffen zoals kobalt. Dit illustreert hoe de discussie over het koloniale verleden in België voortleeft, vooral na de parlementaire commissie over Congo (2020-2022).